Sismik Dalgalar: P, S ve Yüzey

Deprem enerjisi yerin içinde farklı dalga türleriyle yayılır. Hangisi önce gelir, hangisi en çok hasar verir?

Fay kırıldığında açığa çıkan enerji, tek bir titreşim değil, farklı türde dalgalardan oluşan bir aile halinde yayılır. Bu dalgaların hızları ve hareket biçimleri farklıdır — bu yüzden bir depremi tek bir "şok" olarak değil, art arda gelen sarsıntılar olarak hissederiz.

Cisim dalgaları: yerin içinden geçer

Enerjinin bir kısmı yerin içinden geçerek yayılır. Bunlara cisim dalgaları denir ve iki türü vardır:

P dalgası (birincil)

P dalgası en hızlı olandır; bu yüzden bir sismografa ilk ulaşan odur ("primary" = birincil). Hareketi, yayıldığı yönde ileri-geri sıkışma biçimindedir — tıpkı bir yayı itip çektiğinizde oluşan dalga gibi. P dalgaları hem katı hem sıvı ortamda ilerleyebilir. Genellikle ani, kısa bir "tok" sarsıntı olarak hissedilir.

S dalgası (ikincil)

S dalgası P'den daha yavaştır ve ikinci gelir ("secondary"). Hareketi, yayılma yönüne dik — yani yukarı-aşağı veya yana doğru sallanma biçimindedir. S dalgaları yalnızca katı ortamda ilerleyebilir, sıvıdan geçemez. Bu sallanma hareketi yapılar için P'den daha zorlayıcıdır.

Yüzey dalgaları: en yavaş ama en sarsıcı

Cisim dalgaları yeryüzüne ulaştığında, enerjinin bir kısmı yüzey boyunca ilerleyen yüzey dalgalarına dönüşür. Bunlar en yavaş gelenlerdir; ama genellikle en büyük ve en uzun süreli sarsıntıyı yaratırlar. İki türü vardır: zemini yatayda kaydıran Love dalgaları ve denizdeki dalga gibi yuvarlanan bir hareket oluşturan Rayleigh dalgaları. Yapılardaki ağır hasarın büyük bölümünden çoğunlukla yüzey dalgaları sorumludur.

P ve S arasındaki süre bir ipucu

P dalgası S'den hızlı olduğu için, ikisi arasında bir zaman farkı oluşur. Bu fark ne kadar büyükse, deprem o kadar uzaktadır. Sismologlar tam olarak bu farkı kullanarak depremin uzaklığını hesaplar; birkaç istasyonun verisi birleştirildiğinde dış merkez bulunur. Aynı ilke, "erken uyarı" sistemlerinin de temelidir: hızlı P dalgası algılanır algılanmaz, daha yavaş ve yıkıcı S/yüzey dalgaları gelmeden önce saniyeler kazanılabilir.

Sıralama: önce P (hızlı, hafif), sonra S (daha güçlü), en son yüzey dalgaları (en sarsıcı).